vrijdag 21 februari 2014

e-j-o-t-ij

EJOTIJ ……. Of beter gezegd  e – j – o – t – ij ……..  Voor ons als kinderen, opgroeiend in de jaren zestig van de vorige eeuw, het sleutelwoord tot een groot geheim.  Een geheim dat ik slechts deelde met mijn broer ….. en op afstand met mijn opa.  Want indirect door hem, waren we op dit spoor gezet. Hoe de Eerste Wereldoorlog zich in ons kinderleven na 50 jaar opnieuw manifesteerde.


Dit jaar viert Zeeland haar 200 jarig bestaan – een wat kunstmatig feest, mijns inziens, aangezien Zeeland ook voor 1814 al bestond en de naam Zee Land al werd gebruikt sinds de tweede helft van de twaalfde eeuw.  Bovendien krijg ik een wrange zure smaak in mijn mond als ik het glas met Zeeuwse wijn hef, terwijl ze in Den Haag driftig aan het gummen zijn …….
Jan Hollemans ( ca. 1914) (verzameling: Hans Koert)
Nee, ik ga in gedachten terug naar 1914 ……. Honderd jaar geleden, eind juli 1914, bedreigden Duitse troepen onze grenzen en trokken begin augustus België binnen en bezetten het land – Nederland bleef gespaard – was neutraal zoals dat heette. 
Voor mijn opa, Jan Hollemans, toentertijd een jongeman van rond de twintig jaar, boerenknecht, wonende in Yerseke, betekende dit dat hij gemobiliseerd werd. Op 31 juli 1914 om half twee in de middag ondertekende koningin Wilhelmina een oproepingsbesluit, …………... volgens hetwelk alle miliciens en alle landweermannen met spoed moeten opkomen, zaterdag 1 augustus. 
Paniek ……. want dat zou wel eens kunnen betekenen dat ook Zeeland bij de oorlog betrokken zou kunnen raken …… Het leger vorderde paarden en automobielen …… Mannen haalden hun geld uit de ouwe sok en de vrouwen sloegen aan het hamsteren …… 

Mijn opa zal ongetwijfeld  opgestapt zijn op station Kruiningen-Yerseke dat daar sinds 1868 gelegenheid toe gaf ….. in achtnemend de regels die voor soldaten golden, die per spoortrein reisden …..  
Mobilisatieboekje van Jan Hollemans (1914) (verzameling: Hans Koert)Die regels stonden opgeschreven in  het mobilisatieboekje, dat toebehoorde aan Den Heer Jan Hollemans Milicien bij de 3 compagnie, I Bataljon, 3 Regiment Infanterie, Veldleger 3 divisie en zouden zo weer ingevoerd kunnen worden ….. 
Mobilisatieboekje van Jan Hollemans (1914) (verzameling: Hans Koert)
Zo was het verboden ….. 1. De plaatsen te verlaten 2. Lichaamsdeelen buiten de voertuigen te steken; 3.  Hinderlijk gerucht te maken; 4.  Voorwerpen uit de vensters te werpen; 5.  Vóór het signaal uit te stappen en 6. ( en die sprak mijn broer en mij het meest aan) ... De voertuigen op een andere wijze te verlaten dan door de deuren, welke door de spoorwegbeambten zijn geopend. 
Ik meen me te herinneren dat het 3e Regiment Infanterie waar mijn opa bij hoorde ergens in Brabant werd gestationeerd … De kaartjes die hij later naar zijn vriendinnetje stuurde, Pietje Poley, mijn later grootmoeder - opoe - geven weinig houvast …… Als een man van weinig woorden bevatten ze vaak niet meer dan de mededeling j.l.j.  ( = Je Lieve Jan); Waarvandaan de kaart gestuurd was ( zonder postzegels, want je hoefde op de plek van de postzegel alleen maar het woord “militair” op te schrijven) was blijkbaar een militair geheim.
Hoe lang mijn opa de grenzen heeft moeten bewaken, kan ik hem niet meer vragen. In oktober waren ze in ieder geval nog “ten velde” en de aardappeloogst moest nodig de grond uit .. en de ajuin .. en dan komen de suikerpeeën er nog bij ….. ….. Hiervoor moesten sommige boeren zelfs arbeiders uit Brabant halen en dat deed eigenlijk alleen de Wilhelminapolder regulier … Sommigen  vroegen zich hardop af of het niet beter was … degene, die als soldaat in dienst zijn, eens 4 á 6 weken mochten thuis komen, dat zou goed zijn. Een win – win situatie volgens sommige briefschrijvers … Allereerst voor de gezinnen, want er kunnen nu hooger loonen worden verdiend, dan de rijksuitkeering bedraagt. Ook het rijk zou er wel bij varen, als er wat minder moesten worden gevoed en er minder voor inkwartiering en soldij moest worden betaald. En de mobilisatie op 1 augustus was blijkbaar snel en vlekkeloos verlopen ….. Mocht opeens de toestand verergeren, dan ( men heeft het 1 Augustus gezien) zijn allen binnen weinige uren weer waar ze als soldaat moeten zijn.
(Goesche Courant: 15 oktober 1914)
Na de inval van de Duitsers kwam een stroom vluchtelingen op gang ….. Zuid-Beveland werd in eerste instantie ontzien, maar toen na het bombardement op Antwerpen duizenden vluchtelingen per boot in Hansweert aankwamen en met de trein vanaf Vlake verder reisden naar Vlissingen, waar ze probeerden naar Engeland te komen, moesten ook de Zuid-Bevelanders verplicht vluchtelingen opnemen ……  Ook bij mijn voorouders kwamen er vluchtelingen in huis -  uit Antwerpen – een koperen melkbusje met het wapen van Anvers kregen ze als dank. Het is altijd bewaard gebleven als aandenken aan die tijd.
Koperen melkbusje met wapen van Anvers ( verzameling: Hans Koert)
Het mobilisatieboekje dat we mochten inzien van mijn opa bevatte richtlijnen over “de legering te velde”, maar ook hoe je Duitsche, Fransche en Engelsche luchtschepen en vliegtuigen uit elkaar kon houden …….  Ook hoe je  het beste “kon graven met de schop”, een vaardigheid die hij als boerenknecht zeker niet uit een boekje hoefde te leren. 
Mobilisatieboekje van Jan Hollemans (1914) (verzameling: Hans Koert)
Interessanter voor ons waren hoofdstukken als: Het Schieten Te Velde, waarbij je leerde dat ….. alleen onder de gunstigste omstandigheden zeer goede schutters tot op 300 Meter 1 hoofd van een man (kunnen) raken tot …. Op 1000 meter 2 (eenige) naast elkaar staande ruiters raken. .. Maar goed, onze geweren waarmee we erwten of pijltjes schoten dankzij een strakgespannen postelastiek, waren natuurlijk heel wat geavanceerder, zeker als je ook nog een luidkeels de knal nabootste …..  Je bin doat! Je bin doat!   Uitroepend, ter bevestiging van wat we hadden aangericht ......
Seinstelsel: "De Lange"  (1914) (verzameling: Hans Koert)
Nee, dan de uitleg van het Seinstelsel “De Lange”  .. daar konden we wat mee. Het toverwoord was e.j.o.t.ij en mijn opa legde ons geduldig uit wat we ook in het boekje konden lezen … want deze strikt geheime code was eigenlijk staatsgeheim, want hiermee kon je de “code” kraken ……  
Mobilisatieboekje van Jan Hollemans (1914) (verzameling: Hans Koert)
We gebruikten het voor één van onze tientallen geheimschriften waarmee we in schriftjes communiceerden, want hoewel er ook een uitgedacht systeem was, waarbij je, als een soort doventolk op de begrafenis van Nelson Mandela, met de handen wapperend, elkaar berichten kon doorgeven, kwam dat bij ons niet goed van de grond ….. Het leek soms wel de ochtendgymnastiek die elke ochtend door Olga Commandeur "Staat u allen klaar ...?" op de radio te horen was .. nee, we  gebruikten toen al virtuele walkietalkies, mobiele telefoons, wrijftabletten, onze tijd ver vooruit, waarmee we met elkaar praatten …… Wel hard natuurlijk want de verstaanbaarheid van het gesproken woord was door de beperkte reikwijdte, op afstand niet altijd even goed ….

Hans Koert
slikopdeweg@live.nl


Slik op de Weg is al bijna vijf jaar lang niet te missen .....Wekelijks, zelfs dagelijks, als je Keep (it) Swinging ook op Facebook of Twitter volgt, een opvallende Zeeuwse kijk op de Schelderegio en haar bewoners. Soms nostalgisch mijmerend over vroeger; soms verbaasd focussen op het heden, maar, zoals het logo laat zien, altijd met beide klompen stevig in het nu. Als je het aan kunt, blader dan eens door de verhalen en beschouwingen en laat je meevoeren ..... zoals ook Slik op de Weg je in de herfst behoorlijk kan laten verrassen .............  

Facebook: group: Slikopdeweg  Twitter: #slikopdeweg

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen